Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΟΙ ΚΑΤΑΒΟΛΕΣ ΤΗΣ

 Ρήγα Καππάτου 

Κύρια ομιλία στη γιορτή των Ελληνικών Γραμμάτων

Ουάσιγκτον, 31 Ιανουαρίου 2003

Πριν σας διαβάσω την ομιλία μου για την ελληνική γλώσσα και τις καταβολές της, θέλω να σας πω ότι δεν είμαι επαγγελματίας γλωσσολόγος. Η αγάπη μου όμως για τη γλώσσα μας, και το γεγονός ότι καθημερινά, σαν συγγραφέας, διερευνώ τις εκφραστικές της δυνατότητες, με οδήγησαν σε μελέτες βάθους, και ένα μέρος από αυτήν τη γνώση θα προσπαθήσω να μοιραστώ μαζί σας απόψε. Μελέτες που αφοράν τόσο τις καταβολές της ελληνικής γλώσσας, όσο και την σπουδαιότητά της σαν μοναδικό όργανο έκφρασης και πολιτισμού, αλλά και σαν πηγή συνεισφοράς στη δημιουργία άλλων ευρωπαϊκών γλωσσών. Γι αυτό, ενώ είθισται στον εορτασμό της Ημέρας των γραμμάτων να μιλάμε για το έργο κάποιου συγγραφέα, που έγραψε στην ελληνική γλώσσα, εγώ θα σας μιλήσω για την ίδια τη γλώσσα, ένα εκφραστικό όργανο που έχει στο ενεργητικό του μια προφορική παράδοση κοντά τεσσάρων χιλιάδων ετών.

Όταν αναφερόμαστε στα ελληνικά γράμματα, συνήθως εννοούμε την ελληνική γραμματεία. Δηλαδή, το σύνολο της πεζογραφικής, φιλοσοφικής, ποιητικής, θεατρικής και όποιας άλλης γραπτής, λογοτεχνικής εκδήλωσης στην ελληνική γλώσσα, από την αρχαιότητα ίσαμε σήμερα. Όταν αναφερόμαστε μόνο στην αρχαία ελληνική γραμματεία, αναφερόμαστε σε ένα σύνολο 800 περίπου βιβλίων που επέζησαν του χρόνου των δηώσεων και των καταστροφών.

Τα συγγράμματα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας που έχουμε σήμερα, είναι γραμμένα στις διάφορες διαλέκτους της ελληνικής γλώσσας, που ομιλούνταν και γράφονταν στις επί μέρους περιοχές της Ελλάδας και του ελληνικού κόσμου γενικότερα, δηλαδή, στις ελληνικές αποικίες της Κάτω Ιταλίας, της Ιβηρικής χερσοννήσου, της Βόρειας Αφρικής, της Ιωνίας, του Εύξεινου Πόντου, και αλλού.

Κύριες διάλεκτοι που ομιλούνταν και γράφονταν από τους Έλληνες, και που όλες αποτελούσαν μετεξέλιξη της Ομηρικής, ήταν η δωρική, η ιωνική, η αιολική, η κυμαϊκή - χαλκιδική (που σ' αυτή βασίστηκαν και της οποίας αποτελούν μετεξέλιξη τα λατινικά), και, τέλος, η αττική κοινή, που μιλήθηκε και αποτέλεσε κύριο μέσον επικοινωνίας του κόσμου ολόκληρου, μετά τις εκστρατείες του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Μετεξέλιξη της αττικής κοινής υπήρξαν επίσης τα διάφορα στάδια της βυζαντινής αρχαίζουσας καθαρεύουσας, της απλής καθαρεύουσας, που επιβλήθηκε σαν επίσημη γλώσσα του νεοσύστατου Ελληνικού κράτους, μετά την απελευθέρωση από τους Τούρκους, και, τέλος, της δημοτικής λαλιάς που μιλάμε σήμερα. Όλες οι παραπάνω διάλεκτοι και στάδια εξέλιξης της ελληνικής γλώσσας έχουν τις καταβολές τους στο αλφάβητο και στη γλώσσα των Ομηρικών Επών. Δηλαδή, στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια. Παράδειγμα: Λέμε λεωφορείο, από την ομηρική λέξη λεώς και όχι λαοφορείο, όπως έχει εξελιχθεί η ομηρική λέξη στη δημοτική. Δεν χρησιμοποιούμε τη λέξη βρύχος, αλλά λέμε βρυχυθμός, ή την έχουμε ενσωματώσει στο υποβρύχιο, κλπ. Φυσικά, όλα αυτά πολύ χοντρικά, αφού τα περιθώρια μιας ημίωρης ομιλίας είναι αρκετά περιορισμένα.

Τα Ομηρικά Έπη δεν είναι μόνο η πηγή της ελληνικής γλώσσας, της οποίας η δημοτική είναι το τελευταίο στάδιο γραπτής εξέλιξης περίπου 2800 ετών. Είναι, παράλληλα, ο ακρογωνιαίος λίθος αυτού που σήμερα αποκαλούμε Δυτικό Πολιτισμό. Γιατί εκτός από μία ποιητική εξιστόρηση του Τρωϊκού πολέμου, η Ιλιάδα και η Οδύσσεια είναι ένα μωσαϊκό από πληροφορίες για την ελληνική πόλη - κράτος που εμφανίστηκε περι τον 9ο - 8ο αιώνα π.Χ. Μας μιλάνε για τη φύση και τις σχέσεις θεών και ανθρώπων, για κοινωνικές δομές και συνήθειες της εποχής του Χαλκού, ήθη, έθιμα, γεωγραφία, θρησκεία, και ακόμα και για την τέχνη της ναυπηγικής και της κατασκευής όπλων, για να καταλήξω. Εντελώς δε παρεμπιπτώντως, αφού το θέμα μας δεν είναι κυρίως αυτό, ό,τι βιώνουμε σήμερα στο Δυτικό κόσμο, τέχνες, φιλοσοφία, μαθηματικά, γεωμετρία, πρόοδο, παιδεία, αρχιτεκτονική, μηχανική, ποίηση, θέατρο, ιστορία, αντί χρονικών, άμυνα, δηλαδή ο οργανωμένος στρατός για την άμυνα της κάθε χώρας, όλα έχουν τις ρίζες τους στην ελληνική πόλη - κράτος. Η δε Ιλιάδα και η Οδύσσεια, αποτελούν έκφραση και απόδειξη αυτού του γεγονότος. Αυτό δεν είναι μόνο γνώμη δική μου, το λένε ευκρινέστερα και με λεπτομέρειες οι ειδικοί, όπως οι Αμερικανοί καθηγητές και συγγραφείς του βιβλίου "Ποιός σκότωσε τον Όμηρο;" Βίκτωρ Ντέϊβις Χάνσον και Τζών Χήθ. Πόσες ήταν οι ελληνικές πόλεις - κράτη στον ελλαδικό χώρο; Γύρω στις χίλιες. Μόνο η Κρήτη είχε 90 κατά τον Όμηρο. Η Κεφαλλονιά, η πατρίδα μου, είχε τρείς και μαζί με την Ιθάκη τέσσερις.

Επιστρέφοντας τώρα στο κύριο θέμα της ομιλίας μας, αφού όλα τα στάδια εξέλιξης της ελληνικής γλώσσας απορρέουν από την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, τί γλώσσα μιλούσαν στην Ελλάδα πριν από τη γραφή των Ομηρικών Επών; Να ένα πολύ εύλογο ερώτημα που γεννιέται από μόνο του στον απλό αναγνώστη αυτών των ιστορικών δεδομένων.

Όταν διάβασα για πρώτη φορά τον Όμηρο, πριν πολλά χρόνια, αυτό που παρατήρησα ήταν το εξής: Όλοι οι εμπλεκόμενοι λαοί στον Τρωικό πόλεμο μιλούσαν την ίδια γλώσσα ή, για να το πω αλλιώς, είχαν μια γλώσσα κοινής επικοινωνίας: Τρώες και Μυκηναίοι, Λυδοί κα Κάρες, Κρητικοί και Θράκες, Αιτωλοί και Λύκιοι, απευθύνονταν οι μεν στούς δε άμεσα, χωρίς τη μεσολάβηση διερμηνέα. Ας θυμηθούμε, για παράδειγμα, το διάλογο του Διομήδη με τον Λύκιο Γλαύκο, στη ραψωδία 6 της Ιλιάδας, όπου και οι περίφημοι στίχοι: " Τυδεϊδη μεγάθυμε, τίη γενεήν ερεείνεις;/ Οίηπερ φύλλων γενεή, τοίη δε και ανδρών./Φύλλα τα μεν τ' άνεμος χαμάδις χέει, άλλα δε θ' ύλη/ Τηλεθόωσα φύει, έαρος δ' επιγίγνεται ώρη./Ως ανδρών γενεή η μεν φύει η δ' απολήγει", δηλαδή: " Γιέ του Τυδέα μεγάθυμε, τί θέλεις τη γενιά μου;/Όπως των φύλλων η γενιά, έτσι είν' και των ανθρώπων./Από τα φύλλα ο άνεμος άλλα τα ρίχνει χάμου,/Κι άλλα στο δάσος η άνοιξη χλωρά γεννάει βλαστάρια./Έτσι κι οι ανθρώπινες γενιές έρχονται και διαβαίνουν,/Η μία φτάνει θαλλερή ενώ μια άλλη φεύγει". Αυτός και άλλοι διάλογοι αντιμαχομένων ηρώων υπονοεί καθαρά ότι όλος ο κόσμος που αναφέρει ο Όμηρος μιλούσε μια κοινή γλώσσα. Ποιά ήταν αυτή η γλώσσα αφού η Ιλιάδα και η Οδύσσεια δεν είχαν ακόμα γραφτεί;

Αυτό αποτελούσε μυστήριο ίσαμε ακριβώς πριν πενήντα ένα χρόνια. Είχε δε αποτελέσει τη βάση για διάφορες θεωρίες, ότι πριν από τον Όμηρο στην Ελλάδα δεν μιλούσαν ελληνικά. Κάτι που πήγαινε κουτί στους διάφορους "αφροκεντρικούς" και άλλους ομοϊδεάτες τους. Αλλά υπήρχαν και Έλληνες υποστηρικτές αυτής της θεωρίας. Ένας απ' αυτούς ήταν ο ιστορικός Γιάννης Κορδάτος. Στα προλεγόμενά του στον Παυσανία, στις εκδόσεις της Αρχαίας ελληνικής γραμματείας του Ι. Ζαχαρόπουλου, στο τέλος της δεκαετίας του 30 αρχές της δεκαετίας του 40, λέει ότι η γλώσσα που ομιλείτο στην Ελλάδα πριν από τον Όμηρο, δεν ήταν ελληνικά. Ήταν, λέει ο Κορδάτος, μία ασιατική, σημιτική γλώσσα, και, εντελώς απλόχερα, για να το πω έτσι, χαρίζει στους Ασιάτες ακόμα και την καταγωγή του Ομήρου αλλά και όλων των Ελλήνων! Αυτά για το μπάρμπα-Γιάννη Κορδάτο, που δεν ήταν ο μόνος Έλληνας υποστηρικτής τέτοιων θεωριών. 

Το 1952 συνέβη το εξής κοσμογονικό γεγονός, που έδωσε τέλος σ' αυτές τις εικασίες. Ο Εγγλέζος καθηγητής Τζών Τσάντγουϊκ, και ο νεαρός αρχιτέκτονας και ερασιτέχνης αρχαιολόγος πολωνικής καταγωγής, Μίκαελ Βέντρις (πρώτος αυτός και μετά ο Τσάντγουϊκ), αποκρυπτογράφησαν την Γραμμική γραφή Β'. Δείγματα αυτής της γραφής έχουν βρεθεί λίγο πολύ παντού στην Ελλάδα: στην Κρήτη, στις Μυκήνες, στην Πύλο, στην Κέα, στην Κύπρο, κλπ. Ενώ σχετικά πρόσφατα, όταν έσκαβαν για τα θεμέλια μιας πολυκατοικίας στη Θήβα, βρέθηκε και εκεί ένας σημαντικός αριθμός πινακίδων με την Γραμμική γραφή Β'.

Λόγω του σχήματος των ιδεογραμμάτων αυτής της γραφής, πολλοί τα συσχέτιζαν με τα φοινικικά και άλλες παρόμοιες γραφές της Μεσοποταμίας και της Αιγύπτου. Με την αποκρυπτογράφησή της από τους Βέντρις και Τσάντγουϊκ όμως, η Γραμμική Β' αποδείχτηκε μία πέρα για πέρα ελληνική γραφή. Ξαφνικά, ύστερα απ' αυτό το γεγονός, όλος ο ομηρικός κόσμος, κι όχι μόνο αυτός που βρισκόταν στα γεογραφικά όρια αυτού που σήμερα ονομάζουμε Ελλάδα, αλλά όλος ο κόσμος της εποχής του Χαλκού που αναφέρεται στον Όμηρο, έγινε ελληνικός.

Ύστερα, λοιπόν, από αυτή την ανακάλυψη, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι μια ομιλουμένη μορφή της ελληνικής Γραμμικής γραφής Β' αποτελούσε μια κοινή, κατά κάποιον τρόπο, γλώσσα επικοινωνίας. Πώς αλλιώς εξηγείται ότι καταλάβαιναν όλοι ο ένας τον άλλο; Εξ' άλλου, ας μην ξεχνάμε ότι η Μινωϊκή Κρήτη ήταν, για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, θαλασσοκράτειρα δύναμη και κυριαρχούσε όχι μόνο στο Αιγαίο, αλλά σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Ιστορικώς αποδεδειγμένα εμπορευότανε με την Αίγυπτο, είχε αποικίες στις Βαλεαρίδες νήσους και στην Παλαιστίνη, όπου υπήρχε μία ελληνική δεκάπολις: πέντε πόλεις στα παράλια και πέντε στην ενδοχώρα. Για παράδειγμα, οι βιβλικές πόλεις Ασδώδ, Ασκέλον, Γόμορα, Ιάφφα (η σημερινή Χάϊφα ή Κιάφα) είναι πόλεις με παρεφθαρμένα ελληνικά ονόματα, που την εποχή του Χαλκού τα ονόματά τους ήταν: ʼζωτος, ʼσκαλον, Όμορα, Ιόππη, κλπ.

Κατά μίαν θεωρία, λοιπόν, η αλλαγή του αλφαβήτου από την Γραμμική γραφή Β' στο αλφάβητο της Ιλιάδας και της Οδύσσειας, έγινε λίγο πριν από τον Τρωϊκό πόλεμο, γύρω στα 1400 π.Χ. Ενώ κατά μίαν άλλη, αυτό έγινε λίγο μετά, γύρω στο 1000 π.Χ. Και οι δύο χρονολογίες μπορούν να υποστηριχθούν από λέξεις της Γραμμικής γραφής Β' που χρησιμοποιεί ο Όμηρος, όπως, για παράδειγμα, η λέξη κάπετος στο στίχο 797 της ραψωδίας 24: "Αίψαρ δ΄αρ ες κοίλην κάπετον θέσαν, αυτάρ ύπερθεν", δηλαδή, τα έβαλαν σ΄ ένα βαθύ λάκκο, μιλάει για τα κόκκαλα του Έκτορα. Στην ομηρική διάλεκτο ο όρος θα ήταν τάφρος, ή τάφρευμα, ο Όμηρος όμως χρησιμοποιεί τη λέξη όπως είναι στην Γραμμική γραφή Β', σήμερα, στη δημοτική, λέμε σκαφτός.

Με τη θεωρία αυτή αποκτάνε χρονικό νόημα και τα ίδια τα Ομηρικά Έπη, διαφορετικά μοιάζει σα να δημιουργήθηκε η ελληνική γλώσσα για να γραφτούν η Ιλιάδα και η Οδύσσεια. Κάτι που λογικά δεν στέκει, ούτε και έχει ιστορική στήριξη. Αντίθετα, η εκφραστική τελειότητα της γραφής των Ομηρικών Επών, δείχνει ότι αποτελούν αποκορύφωμα μιας προηγούμενης πολιτιστικής διεργασίας. Μπορεί, π.χ., οι Μινωίτες Κρητικοί να μην έγραφαν ποίηση με την Γραμμική γραφή Β', λέει ο μεγάλος ʼγγλος ελληνιστής Α. Ρ. Μπερν, αλλά δημιούργησαν ποίηση με τη ζωγραφική, με το σχέδιο, με τη γλυπτική και με την αρχιτεκτονική. Με αυτό ο Μπερν θέλει να πει ότι οι Έλληνες ήταν οι ίδιοι επινοητές της γραφής και δεν χρειάστηκε να δανειστούν το αλφάβητό τους από τους Φοίνηκες, όπως διατείνονται μερικοί γλωσσολόγοι ακόμα και στην Ελλάδα. Φυσικά αναφερόμαστε στα σύμφωνα του ελληνικού αλφαβήτου, γιατί τα φωνήεντα είναι καθαρά ελληνική επινόηση και το δέχονται όλοι. Είναι δε τα φωνήεντα αυτά που δίνουν ένταση, νοηματικές προεκτάσεις, σφρίγος και συλλαβική συνοχή στη γλώσσα, όχι τα σύμφωνα. Αφού, όμως, οι Αιγαιοκρήτες κι οι μετά οι Μυκηναίοι Έλληνες βρίσκονταν στην Παλαιστίνη της Εποχής του Χαλκού, κατά τον Μπέρν από τον 18ο αιώνα π.Χ., μια επίδραση από και προς τις άλλες γραφές της Μεσοποταμίας είναι, ίσως, πιθανή.

Οι Μινωϊτες δεν έχουν να επιδείξουν έναν Παρθενώνα, αλλά η ποίησή τους υπήρχε στις ανέσεις των κατοίκων τους, λέει ο Μπερν στο βιβλίο του "Μινωίτες, Φιλισταίοι και Έλληνες", στη διακόσμηση των αντικειμένων καθημερινής χρήσης, και στον τρόπο διακόσμησης των εσωτερικών χώρων, με καλαίσθητα σχέδια και τοιχογραφίες με απαλά, γήινα χρώματα. Επίσης ο Μπέρν, στο βιβλίο του "Ο κόσμος του Ησίοδου", υποθέτει ότι πρέπει να προηγήθηκαν παρόμοια έργα με την Ιλιάδα και την Οδύσσεια των οποίων αυτά αποτελούν το κορύφωμα, και όχι την αρχή.

Όπως είναι γνωστό, ο Μινωϊκός πολιτισμός καταστράφηκε με την έκρηξη του ηφαιστείου τής Θήρας, γύρω στο 1627 π.Χ., το παλάτι της Κνωσού ξαναχτίστηκε, αλλά καταστράφηκε πάλι από σεισμό ή φωτιά και οι Μυκηναίοι Έλληνες εισέβαλαν στο νησί και πήραν τα ηνία από τους Μινωίτες Κρητικούς. Όποιος έχει επισκεφθεί τις αναστηλώσεις στο Ακρωτήρι της Σαντορίνης, μένει κατάπληκτος μπροστά στα ακόμα και τριόροφα χτίρια του μινωϊκού πολιτισμού που έφεραν στο φως οι ανασκαφές του Σπύρου Μαρινάτου, στη δεκαετία του 50, και που μετά το θάνατό του συνέχισε η κόρη του, μαζί με άλλους αρχαιολόγους.

Με την αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής γραφής Β', η ελληνική γραφή πηγαίνει ακόμα εφτακόσια με οχτακόσια χρόνια πίσω από την Ιλιάδα και την Οδύσσεια. Πριν από αυτήν, όμως, στην Κρήτη, χρησιμοποιήθηκε η Γραμμική Α', μια συγγενής γραφή της Γραμμικής Β' που δεν έχει ακόμη αποκρυπτογραφηθεί πλήρως. Από την ομοιότητα μεταξύ των δύο, όμως, φαίνεται ότι η Γραμμική Β' αποτελεί συνέχειά της. Αυτό υποστηρίζουν πολλοί ελληνιστές, ανάμεσά τους ο Τζων Τσάντγουϊκ, ο Κόλιν Ρένφριου, ο Α.Ρ.Μπερν, αλλά και ο Σερ Αρθουρ Ήβανς, ο ανασκαφέας της Κνωσού, στο βιβλίο του Scripta Minoa. Επίσης, πριν ακόμα κι από την Γραμμική Α' υπήρχαν τα κρητικά ιερογλυφικά, που πηγαίνουν πίσω, στην αρχή της δεύτερης χιλιετίας π.Χ., δηλαδή κοντά στη Νεολιθική εποχή. Αυτά βρίσκονται κυρίως σε σφραγιδόλιθους και είναι πολύ λίγα για να αξιοποιηθούν, λένε οι ειδικοί.

Αυτά ειναι με λίγα λόγια τα διάφορα στάδια εξέλιξης της ελληνικής γλώσσας. Μιας γλώσσας μοναδικής στην ιστορία της ανθρωπότητας για την προσφορά της στη δημιουργία και αναβάθμιση του πολιτισμού, αλλά και στην επίδραση και στη συνεισφορά της για τη δημιουργία των άλλων γλωσσών της Δυτικής Ευρώπης. Γιατί οι βασικές έννοιες σκέψης και έκφρασης σ' αυτές τις γλώσσες είναι ελληνικές. Ας πάρουμε, για παράδειγμα, την αγγλική, αφού ζούμε στην Αμερική και όλοι, λίγο πολύ, μιλάμε αυτήν τη γλώσσα. Τα στοιχεία που θα αναφέρω, τα έχω πάρει από την εκπληκτική μελέτη, έργο ζωής, του Αριστείδη Κωνσταντινίδη "Οι ελληνικές λέξεις στην αγγλική", που πήρε το Πρώτο Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών το 1987. Από αυτήν τη μελέτη έχω εδώ για να σας δείξω τον πρώτο τόμο, όπου συμπεριλαμβάνονται 20.600 λέξεις. Δώδεκα χιλιάδες είναι επιστημονικοί όροι και 8.600 λέξεις είναι της καθομιλουμένης. Πρόσφατα, ο Κωνσταντινίδης κυκλοφόρησε έναν τεράστιο τόμο μεγάλου σχήματος, τον οποίο δεν έχω αποκτήσει ακόμη, όπου συμπεριλαμβάνονται οι υπόλοιπες λέξεις που έχει δανειστεί η αγγλική γλώσσα από την ελληνική.

Πόσες χιλιάδες ελληνικές λέξεις έχουν συνολικά αφομοιώσει τα αγγλικά στην καθομιλουμένη και σε όλους τους κλάδους των επιστημών και των τεχνών; Πάνω από 120.000 αμιγείς λέξεις. Σ' αυτές, δηλαδή, δεν συμπεριλαμβάνονται λήμματα που μόνο το ένα από τα δύο σνθετικά τους είναι ελληνικό, π.χ. τελεβίζιον: μόνο το πρόθεμα είναι ελληνικό, η κατάληξη είναι λατινική, σελφ ανάλυσις, εδώ ειναι μόνο η κατάληξη, μαϊκροεβολούσιον, μόνο το πρόθεμα, ραντιοφόουν, μόνο η κατάληξη, κλπ.

Να και μερικές λέξεις που ούτε καν υποπτευόμαστε πως είναι ελληνικές. Massage, είναι από το μάσσω. Channel, είναι από το κάννα, καλάμι δηλαδή. Pose, από το παύσις. Gas, gasi, είναι από το χάος, από τους υδρατμούς, όταν σχηματιζότανε ο κόσμος. Parish, παροικία. Caliber, καλάπους, καλαπόδι. Brilliant, από το λαμπρός. Blame, από το βλάπτω. Prune, από το προύμνον, το δαμάσκηνο. Solecism, σολοικισμός, ο μή ομιλών σωστά την αττική διάλεκτο ή κάτοικος των Σόλων, Κιλικίας, όπου αυτό συνέβαινε και οι Αθηναίοι τους κορόϊδευαν. Laconic, από το Λακωνία, αλλά και την σπαρτιατική λιτότητα, κ.ο.κ. Σε τί ποσοστό αντιστοιχεί ο αριθμός του δανείου των 120.000 ελληνικών λέξεων στο σύνολο της αγγλικής γλώσσας; Πλησιάζει το 28%. Ποιό είναι το ποσοστό των ελληνικών λέξεων στην ιατρική ορολογία, βάσει του έγκριτου, γι αυτή την επιστήμη, λεξικού Dorland; Είναι 54%. Στη Ζωολογία όλων των κλάδων (Πρωτόζωα, Μαλάκια, Ιχθύες, Έντομα, Ερπετά, Πτηνά, Θηλαστικά), βάσει της 13άτομης Animal Life Encyclopedia GRZIMEK; φτάνει το εκληπτικό ποσοστό του 70.4%.

Αναφέρθηκα προηγουμένως στις βασικές λέξεις σκέψης και έκφρασης, που η αγγλική αλλά και οι άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες έχουν δανειστεί από την ελληνική. Νά ένα ελάχιστο δείγμα που δανείζομαι ξανά από την μελέτη του Κωνσταντινίδη: analysis, synthesis, antithesis, problem, hypothesis, method, theory, practice, empiric, paradigm, music, orchestra, melody, rhythm, harmony, rhapsody, organ, hypocricy, theater, drama, tragedy, comedy, poetry, lyrism, symptom, diagnosis, therapy, politic, democracy, tyranny, anarchy, despotism, oligarchy, idea, ideology, logic, dilemma, category, program, system,organization, etiology, symbol, syllable, phrase, dialect, κλπ, κλπ. Το ίδιο συμβαίνει και με τις ονομασίες των κυριώτερων κλάδων των επιστημών. Ας δουμε μερικές: Aetiology, Anemology, Angiology, Anthropology, Ontology, Entomology, Ecology, Gynaecology, Geography, Hydrology, Myology, Oneirology, Mathematics, Penology, Petrology, Myrmecology, Malacology, Phytology, Osteology και μπορώ να σενεχίσω επί ένα ποσοστό ελληνικών ονομασιών που φτάνει το λιγότερο στο 70% των κυριώτερων κλάδων όλων των επιστημών. Ακόμα , δεν θα συναντήσει κανείς εύκολα ένα μορφωμένο Αμερικάνο ή Εγγλέζο, που δεν θα χρησιμοποιήσει, όπου υπάρχει και αγγλοσαξωνική λέξη, το nostalgia αντί του homesickness, το apathy αντί του indifference, το energetic αντί του industrious ή το antithesis αντί του opposition. Επίσης, για παράδειγμα, στην αγγγλική υπάρχουν δύο όροι που καθορίζουν τον υπόγειο σιδηρόδρομο: στην Αγγλία τον λένε underground και στην Αμερική τον λένε subway. Οι ψυχαναλυτές όμως που χρειάστηκε να δημιουργήσουν έναν όρο για τη φοβία που προξενεί σε ορισμένους ανθρώπους το βάθος στο οποίο βρίσκεται ο υπόγειος σιδηρόδρομος, δεν ονομάστηκε ούτε undergroundphobia ούτε subwayphobia αλλά bathysiderodromophobia. Το ίδιο συμβαίνει με τους περισσότερους νεοδημιουργούμενους όρους στις διάφορες επιστήμες. Παράδειγμα, πάμε πάλι στην αγλική. Δεν λέμε oldology, για την επιστήμη του γήρατος, youngology, για την επιστήμη που αφορά τους νέους ή commerciatrics για την επιστήμη που αφορά το εμπόριο, από το old, το young και το commerce, αλλά gerontology, ephebiatrics και emporiatrics. Δεν λέμε insectology, από το insect, ούτε plantology, από το plant, αλλά entomology και phytology, από το έντομο και το φυτό. Εκτός όμως από το λεξιλόγιο, τά αγγλικά έχουν δανειστεί από τα ελληνικά το συντακτικό και την γραμματική. Με λίγα λόγια, αν αφαιρεθούν τα ελληνικά δάνεια, η αγγλική γλώσσα καταρρέει, λέει ο Αριστείδης Κωνσταντινίδης. Το La Trobe University της Μελβούρνης, το μεγαλυτερο της Αυστραλίας, έχει το εξής σύνθημα: Learn Greek to improve your English. Αυτό λέει περισσότερα κι απ' όσα είπα μέχρι τώρα εγώ.

Ύστερα απ' όλα αυτά, το ερώτημα που ευλόγως γεννιέται είναι το εξής: τα ελληνικά δεν έχουν δανειστεί από άλλες γλώσσες; Μα ασφαλώς και έχουν δανειστεί. Η διαφορά είναι πόσες λέξεις δανείζεται μία γλώσσα από μίαν άλλη. Παράδειγμα, πάμε πάλι στην αγγλική: από τα σλαβικά, η αγγλική έχει δανειστεί μόνο 34 λέξεις, και από τα τουρκικά 57, πάντα βάσει της εργασίας του Κωνσταντινίδη. Πού 57 λέξεις και πού 120.000.

Τα λέω όλα αυτά γιατί η σημερινή παγκοσμιοποίηση μπορεί να είναι και πολτοποίηση. Ακούγεται δε ότι τα αγγλικά θα γίνουν κύρια γλώσσα επικοινωνίας, στον όχι και τόσο μακρινό πια μελλοντικό κόσμο, κάτι που νομίζω είναι σωστό: τα αγγλικά έχουν ήδη επιβληθεί από μόνα τους σαν γλώσσα παγκόσμιας επικοινωνίας, χωρίς να περιμένουν να ονομαστούν επισήμως. Αλλά για όλους τους λόγους που ανάφερα παραπάνω, πριν από μια τέλεια εκμάθηση των αγγλικών, για τους Έλληνες, επιβάλλεται μια τέλεια ή παράλληλη εκμάθηση των ελληνικών. Αυτή πρέπει να είναι η βασική μας γλώσσα πριν από οποιανδήποτε άλλη. Όχι μόνο γιατί σ' αυτά βασίστηκαν τα αγγλικά και οι άλλες δυτικοευτωπαϊκές γλώσσες, ή επειδή αυτή δάνεισε τις έννοιες σκέψης και έκφρασης, κάτι που σημαίνει ότι είναι γλώσσα εννοιολογική, όχι σημειολογική, αλλά ακόμα και για τον πρακτικό λόγο του ότι τα ελληνικά βοηθάνε στην εκμάθηση των άλλων ευρωπαϊκών γλωσσών, αφού αυτά αποτελούν την πηγή τους. Εννοιολογική είναι μια γλώσσα που η όρολογία της έχει μία πρωτογενή, αδιαίρετη σχέση με τη σημασία της. Π.χ. η λέξη τραπέζι είναι από το τέτρα=τέσσερα=τετράποδο,τετραπέζι, δηλαδή στηρίζεται σε τέσσερα πόδια. Το αντίθετο της εν νοιολογικής είναι η σημειολογική, δηλαδή, η λέξη σημαίνει κάτι που αυθαίρετα της έχει ορισθεί να σημαίνει. Π.χ., πάμε πάλι στα αγγλικά, η λέξη σκάϊ.

Προσωπικά, μιλάω και γράφω διάφορες γλώσσες, και σαν συγγραφέας γράφω κατά καιρούς, πάντα εν συνεργασία, και στα ισπανικά, καμία όμως από τις γλώσσες που ομιλώ δεν υποκαθιστά τα ελληνικά. Ή, για να δανειστώ ξανά από το βιβλίο των Αμερικανών συγγραφέων Βίκτωρ Ντέϊβις Χάνσον και Τζων Χήθ, το "Ποιος σκότωσε τον Όμηρο;", με μια σωστή εκμάθηση των ελληνικών, αλλάζει ο νους του ανθρώπου.

Επειδή κάποιοι μπορεί να μην έτυχε να δουν συλλαβογράμματα της Γραμμικής γραφής Β', την μορφή αυτή της ελληνικής γλώσσας που ομιλείτο και εγράφετο από τους προ-Έλληνες του ελλαδικού χώρου από την πρώιμη εποχή του Χαλκού κι εδώ, κάναμε μερικά φιλμ για να τα δείτε προβεβλημένα πάνω στην οθόνη. Ακούστε όμως μερικές λέξεις όπως ακούγονταν τότε, βάσει της αποκρυπτογράφησης, 3600 χρόνια πριν, και όπως ακούγονται στη δημοτική που μιλάμε σήμερα: Κο - νο - σο =Κνωσός. Του - ρο= τυρί. Τι - ρι -πο= τρίποδο. Πο - λο= Πώλος, πουλάρι. Του - κα - τέ=θυγατέρα. Ι - γε - ρέ - για= ιέρεια. Βα - να - κα= ʼνακτας. Κα - σι - ρε - ου= βασιλέας, κ.τ.λπ.

• PAEDEIA REVIEWS